Made in Azerbaijan
 

(Because of financial lack for translation, there is no English version of the text)

By Zulphugar Kheyirxabar
 

Qədimdə istər Qərbdə, istərsə də Şərqdə uşaqlar valideynlərinin mülkiyyəti hesab olunurdu. Onların bütün ixtiyarları və səlahiyyətləri validenlərə məxsu idi. İstəsydilər döyərdilər, söyərdilər, satardılar, hətta iradəsinə qarşı çıxanları öldürərdilər də. Və yaxud da diri-diri torpağa gömərdilər. Amma zaman keçdikcə bu amillərin gələcəyə törədəcəyi problemləri dərk edən aqillər törələri dəyişməyə cəhd etdilər. 7-ci əsrdə Ərəbistan yarmsadasında zühur edən İslam dini yeni doğluan qız uşaqlarının diri-diri basdırılmasını qadağan etdi. 14-15-ci əsrlərdə Qərbdə uşaqlarla bağlı yeni-yeni layihələr hzırlandı. 4 əsr sonra isə burjaziyanın insanlara yaratdığı maddi imkanlar ailələrdə uşaqlar barədə təsvvürləri dyişdirdi. Uşaqları məsum və müqəddəs varlıqlar kimi qəbul etməyə başladılar. Amma sənayeləşmənin inkişafı uşaq əməyinin və uşaqların iqtisadi istismarı ilə nəticələndi. 19-cu əsrdə İngiltərədə Çarlız Dikkensin uşaq əməyinin istismrına qarşı apardığı mübarizə Britanyia Parlamentində uşaqlara aqarşı qəddarlığın qarşısının alınması və onların daha yaxşı müdaifiəsi naminə qanunun qəbul olunması ilə nəticələnsə də, quldarlıq dövrünün ənənələrini birdəfəlik məhv etmək mümkün olmadı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Fondunun (YUNİSEF) tədqiqatlarına görə, məsum və müqqədəs sayılan uşaqların alınıb-satılması, onların əməyin müxtəlif ağır növlərində məcbur çalışdırılmasının nəinki qarşısı alınıb, əksinə uşaqların qeyri-qanuni xarici ölkyə aparılması və satışı ildən ilə çiçəklənir. Hər il dünyad 1,2 milyon uşaq satılmaq və qul kimi işqlədilmək məqsədilə qanunsz olaraq yaşadıqları ölkələri tərk edir bu və ya digər ölkələrə apırılır. Eyni zamanda uşaqları dilənçmiliyə və xırda cinaətlərə, cibgirliyə məcbur edirlər. Bu dəhşətli ticarətin əsas bazarı Avropa, mənbə isə Qərbi Avropa və Şimali Afrika ölkələridir. ATƏT-in hesabıtna görə, heç öir dövlət bu problmdən sığortalanmaıb.

Uşaq alverinin 1/3 hissəsi Cənub Qərbi Asiya ölkələrinin payına düşür. Son üç ildə Tailanda uşaq fahişəlyi 20 faiz artıb. Çindən 250 min uşaq ikinci dəfə satılıb. Veytanm isə daha çox 15 yaşına qədər qız uşaqlarının satışı üzrə ixtisaslaşıb.

Azərbaycan isə əsasən xaricə «övlad» ixracı ilə məşğuldur. Tədqiqatçıların fikirncə, Azərbaycanda uşaq alveri məhz bu ad altında apırılır. Respublika Uşaq Fondunun sədri və YAP-çı millət vəkili Gülər Əhmədovanın araşdırmalarına görə, rəsmi rəqəmlərə görü 2000-ci ildən bu yana 200-dən artıq uşaq əcnəbilərə «övladlığa» verilib. Amma Respublika Prokurorluğunun uşaq alveri ilə bağlı davam etdirdiyi istintaq zamanı bu rəqəmin  500-ə yaxın olduğu məlum olub.

 Sifarişlə doğulanlar

İndiyə kimi Azərbaycan uşaqlarının əcnəbilərə 15-20 min ABŞ dollarına satılmas haqında rəqəmlər səslənsə də, «Fidan» Uşaq və Yeniyetmələrin Hüquqlarının Müdafisi İctimai Birlyinin sədri Gülnarə Abdullayevanın HESABATa açıqladığı rəqəmlər bundan 10 qat yüksəkdir. 120-150 min ABŞ dolları. Azərbaycan vətandaşlarına isə 10 min dollardır.  Amma Rusiyadan Azərbaycana uşaq gətrilirsə, qiymət 25 min dollara qalxır. Onun sözlərinə görə, xaricə övladlığa verilən uşaqlrın əksəriyyəti 2-8 yaş arası oğlan uşaqlarıdır. Azərbaycanın daxilində isə «bazara» çıxarılan uşaqlar 2 yaşına qədər olur. Bundan başqa sifarişli doğuşlar istisna olunmur. Gülnarə xanımın dediklərinə görə, bu əsasən Azərbaysanın Şimalında daha geniş yayılıb. Rusiya ilə həmsərhəd olan kəndlərdə uşaqlar dünyaya gəlməmiş sənədləri hazırlnır və qundaqdaca Rusiya vasitəsilə Avropaya ötürülür. Həmin qadının hamiləlik dövrü xüssi nəzrətdə saxlnılır. Hətta qadının hamilə olduğu yaxın qonşulardan da gizli saxlanılır. Bütün xərclər, qidalanmalar və səhyyə xərcləri sifarişçilər tərəfindən ödənilir. 

Ümumiyyətlə isə uşaq alverilərinin illik gəliri 10 milyard dollarlarla hesablanır. YUNİSEF-in araşdırmalarına görə, uşaq alveri gizli silah və narkotika alveri ilə eyni səviyyədə dayanır.

ATƏT-in Rusiya təmsi Xelqa Konradın sözlərinə görə, Avropnın özündə sərhədləri qyri-qanuni keçirilənlər arasında daha çox uşaqlara təsadüf olunur. Ümmiyyətlə insan alveri qurbanlarının təxminən 40 faizini məhz 18 yaşına çatmamış uşaqlar təşkil edir. Ən dəhşətlii isə azyaşlıların seksual istsmra cəlb olunmasıdır. İndiyə kimi dünyada 2 milyon uşaq seks sənayeinə cəlb edilib. Bu çox təhlükəli rəqəmdir. Xelqa Konradın fikrincə, uşaqların seksual istismrı cəlb olunması HİV/AİDS virusunun yayılmsını daha sürətləndirir.

Bu problemin qrşısının lınması itiqamətində atılan addmlar BMTni qane etmir. Qurumun hesabatında göstərilir ki, dövlətlər heç də qanunvercilik baxımından onlardan asılı olan hər şeyi etməyiblər. Bu məsələ ilə bağlı vəziyyətin düzəldiyi ölkələrdən biri İtalya olsa da, orada da problem tam həll olunmayıb. Xeyli müddət bu ölkə Albaniyadan gətirilən həddi buluğa çatmamış uşaqların bazarı olub. Hazırda İtliyada yaşayan Alban uşaqlarının 10 faizindən çoxu himayəsizdirlər və onlar hər an qul ticarətinin qurbanı ola bilərlər. 

 
Ay alan uşaq satıram!

Azərbaycanda isə uşaq alverinə qarşı mübarizə barədə müxtəlif fkirlər mövcuddür. Maraqlıdır ki, QHT-lər probdlmi həlli istiqamətnidə görülən işlərdən razı olsalar da, hökumət təşkilatları narzıdırlar. Məsələn «Fidan» uşaq təşkilatının sədri Gülnarə Abdullayeva hesab edir ki, 2005-ci ildə uşaq alveri Azərbaycanda xeyli azalıb. Hətta heç dərəcəsinə edindirilib.

Respublika Uşaq Fondunun sədri isə bununla razılaşmır. Gülər Əhmədovanın tədqiqatlrına görə bu gün Azərbaycanda uşaq alveri ilə bağlı statuskvo dəyişməyib. Hələ də Azərbaycandan övladlığa uşaq götürən və ğötürmək niyyətində olan əcnəblər var. Respublika Uşaq Fondunun rəhbəri bunun qarşısının alınmasını təklif edir. Onun fikrincə bu təhlükəli tndensiyadır, buna yol vermək olmaz:

- Çünki qannvericilikdə boşluqlar çoxdur. Xaricə övladlığa verilən uşaqların sonrakı taleyini nəzartdə saxlaya bilmirik. Bu boşluqları aradan götürdükdən və nəzarət mexanizmini tənzimlədikdən sonra uşaqlarımızın xaricə öldlığa verilib verilməməiniə yenidən qayıtmaq olar.

Ümumilikdə isə Gülər xanımın azərbycanlı uşaqların əcnəbilərə övladlığa verilməsinin əleyhinədir. O, sadəcə buna ehtiyac görmür. Əsasən də sağlm uşaqların övladlığa verilməsinə. Çünki Azərbaycanda övladlığa uşaq götürmək istəyən kifayət qədər ailələr var. Amma nədənsə onlara süni maneələr yaradılır.

Gülnarə Abdulayeva bu manelərin əsasən sənədləşdirmə prosesində üzə çıxdığını söyləir. Onun sözlərinə görə, səlahiyətli qrumlar o qədər sründürməiliyə ol verirlər ki, axırda uşaq götürmək istəyən şəxs öz arzusundan imtina edir:

- Qonşulardan aryış, ailənin gəliri və sair kimi bəsit lazım olmayan sənədlər tələb dirlər. Bu yaxınlarda Qarabağ əlillərindən biri müraciət etmişdi. Uzun müddətdr evlidirlər, amma uşaqları olmur. Yeniyetmə qız uşağı götürmək istəyirdilər. Bir neçə üşaq evinə müraciət etdik. Etiraz etdilər ki, sizə uşaq yox qulluqçu lazımdır. Kor peşiman qayıtdılar. Nəticə etibrilə azərbcanlı uşaqlar erli himaədar olmadığı bəhanəsilə xarici vətəndaşlara verilir.

Gülər Əhmədova da fürsətdən yararlanmağa niyyətində olan bəzi karrupioner məmurların varlığın istisna etmir. Uşaq Fondunun sədri hesab edir ki, övladlığa verilmədə Azərbaycanlı ailələrə üstünlük verilməli, onların qarşısında qoyulan tələblər azaldılmalı, əksinə beynəlxalq övladlığa uşaq götürmə ilə bağlı prosedur qydalar ciddiləşdirilməlidir. Əsasən də Amerika Birləşmiş Ştatları başda olmaqla beynəlxalq övladlığa götürmə haqqında kanvensiyanı imzalamayan ölkələrə uşaqların verilməsi dayandırılmalıdır. Çünki bu kimi ölkələrin vətəndaşlrına övladılağa verilən uşaqların sonrakı taleindən xəbər tutmaq problemə çevrilir. Bundan başqa əsasən Amerikaya apıraln uşaqlar daha çox faciəli situasiyalarla üzəlişrlər.  Azərbaycanın isə nəzarət mexanizmi yoxdur. Hələ bir neçə il öncə Respublika Prokurorluğunun araşdırdığı cinayət işinin tərkib hssəsi olaraq övladlığa verilmiş uşaqların taleyi lə bağlı bəzi xarici ölkələrin hüquq-mühafizə orqanlarına ünvanladığı sorğulara hələ də cavab alınmayıb. Alınmayacaq da. Əgər Amerika Birləşmiş Ştatları uşaq hüquqları haqqında beynəlxalq konvensiyayanı ratikasiya etməyibsə, onlara bir dəfə yox yüz dəfə də sorğu göndərilsə, heç birinə cavab verən deyil. Çünki bu dövlətlərin nə Azərbycan qarşısında, nə də beynəlalq kanvensiyalarla götürdükləri öhdəliklər yoxdur.

Qyd edək ki, Azərbaycanlı uşaqların aparıldığı ölkələr sırasında Birləşmiş Ştatlar da var. Hətta Amerikaya aprlmış qurbanlardan birini xilas etmək də mümkün olub. Azyaşlı Zeynalova 2003-2004-cü illərdə Nyu York şəhərində dəfələrlə seksual istmara məruz qalıb. Alverinə Qarşı Mübarizə İdarəsinin rəisi İmran Nəcfovun bu cinayət faktında Amerika səfirliyinin əməkdaşlrının əli olmasını istsna etmir. Onun sözlərinə görə bu faktın araşdırılması üçün ABŞ Federal Tədqiqatlar Bürosunun əməkdaşları Bakıda səfərdə olub və istntaq prosesində yaxından iştirak edirlər.

Gülər xanımın fikrincə, övladlıq adı ilə xaricə çıxarlan uşaqların məsuliyyətini bir başa keçmiş səhiyyə naziri Əli İnsanov daşıyır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda uşaq alveri şəbəkəsinin bir nömrəli fiquru məhz Əli İnsanov olub. Çünki həmin ərəfədə uşaqların əcnəbi vətəndaşlığa övladlığa verilməsi məhz səhiyyə nazirinin müstəsna səlahiyyətlər verdiyi Bakı şəhər Səhiyyə İdarəsinin müavininin imzası ilə həyata həyata keçirilrdi.

O hesab edir ki, Əli İnsanov 200-dən çox azərbaycanlı uşaqların qeyri-qanuni xaricə aparılmasına görə cavab verməldirlər. Məhz onların bilavasitə iştirakı ilə bu uşaqlar övladlığa verilmək adı altında satılıblar. Hazırda həmin uşaqların talyindən nə pis, nə yaxşı, heç bir xəbər yoxdur.

 Daldan atılan daş...

 
Gülər xanımın açıqlamsının Əli İnsanovun həbsindən sonraya təsadüf etməsi bu məlumatların ciddilini şübhə altına alsa da, YAP-çı millət vəkili açıqlamalırını belə sübuta yetirir:

- Ölkədən bu qədər uşaq çıxır, bu nəzarət Səhiyyə Nazirliyindədir, bu sənədə imza atan Bakı şəhər Səhiyyə İdarəsinin müavinidir. Bu müavin Əli İnsanov tərəfindən təyin olunmuş əlahiddə səlahiyyətə malik, Neft Kimya institunun bitirmiş bir adamdır. Burada nə qədər abdal olmaq lazımdır ki, bu işin başında kimin dayandığını başa düşməyəsən?

Gülər xanımın qənatəinə görə, məhz Azərbaycanda uşaq alverinin başında Əli İnsanov dayandığından vaxtilə Respublika Prokurorluğunda uşaq alveri ilə bağlı qaldırılımş cinayət işlərinin nəticəsi olmurdu. İndi isə Əli İnsanov həbsdədir. Amma ona qarşı irəli sürülən ittihamlar arasında uşaq alveri və yaxud da qeri qanuni övladlığa verilmə ilə bağlı maddə yoxdur. Bu amil Gülər xanımın da təəccübünə səbəb olub.

- Əli İnsanovun nazir olduğu ərəfədə bu faktı nəyə görə açıqlammısınız?

- Ona görə açıqlaya bilmirdim ki, bizim müstəntiqlə söhbətlrimizdə kankret olaraq qarşımızda dilemma vardı: Əli İnsanov Yeni Azərbaycan Partiyasının rəhbər orqnlarında təmsil olunan ölkənin siyasi fiqurlarından biri, səhiyyə naziri idi. Bu adamın istintaq zamanı adını açıqlaması Respublika Prokurorlğu və ölkə rəhbərliyi ilə razılaşdırılmış şəkildə olmalı idi. Hər halda o zaman adını tam açıqlamsam da, eyhamlar vururdum. Hətta ANS teliziasında Əli İnsanov özü bu açıqlamalar münasibət bildirmişdi. Bu adamın Milli Məclisdə də kifayət qədər havadarları vardı, bu gün də var. Onlar məni dediklərimi təkzib edirdlər. Həmin ərəfədə məhz gərgin situasiyalardan biri bu məsələ ətrafında yaranmışdı. Amma bu gün bir çox məsələlər açılıb. Mən güman edirəm ki, heç də uşaq alveri və dünyanın kabuslarından biri sayılan insan alveri sonuncu məsələ deyil ki, Əli İnsanova qarşı ittham irəli sürülmədi. Hər halda birinci məsələlərdən biridir. Mən təəccüb edirəm ki, hələ bu adama qarşı uşaq alveri ilə bağlı ittiham irəli sürülməyib.

«Hətta erməni ailələrinə də uşaqlar verilib». Bunu Gülnar xanım iddia dir. Onun araşdırmalarına görə, həmin uşaqlar vəziyyəti heç də yaşı deyil. Onlara Azərbaycan dilində danışmağı da qadağan edirlər.

Daxili işlər nazirinin müavini Vilayət Eyvazovun sözlərinə görə, uşaq alveri ilə bağlı 13 cinayət faktı qeydə alınıb. Onlardan 12-sinin istintaqı yekunlaşıb. Bir faktı üzrə isə istintaq hələ davam edir. Ümumilikdə 23 nəfər cinayət məsuliyyətinə cəlb olunub. Onların arasında keçmiş səhiyyə nazirinin adı yoxdur. Ona görə də Əli İnsanova qarşı belə bir ittiham irəli sürülməyib. Ümmiyyətlə nazir müavini Əli İnsanovun uşaq alverində adının hallndırılmasını ilk dəfədir eşidir. Ümmiyyətlə Vilayət Eyvazov bu cinayət növünün yüksək rütbəli dövlət məmurları və polis tərəfindən himayə olunması haqqında səslənən fiirlərilə razı deyil:

- Yerlərdə bəzi xırda məmurların sənədlərin saxtalaşdırılmasında əli ola bilər. Belə hallar əməliyyat tədbrləri zamanı aşkarlanıb və həmin şəxslər məsuliyyətə cəlb olunublar. Amma polisin və yüksək rütbəli məmurlrın insan alverilirəni himayə etməsi barədə fakt yoxdur. Bu gün beynəlxalq qurumların bizə örnək göstərdiyi ölkələrlə müqayiəsə də Azərbaycada bu istiqamtdə aparılan işlər daha yaxşı nəticə verir. Biz daha irəlidəyik.

 
Dilənçi mafiyası

Ekspertlərin qənatəinə görə, Azərbaycanda uşaq alveri təkcə xaricə satılmaqla kifayətlənir. Əslndə bu uşaq lverinin görünən tərəidir. Görünməyən tərəiləri isə onların əməyinin istsmar olunmasıdır. Xüsusilə də  uşaqların dlənçiliyə sövq edilmsi. «Fidan» uşaq təşilatının hesablamalıran görə, bir nəfər uşaqdan diləçi mafiyası təxminən gün ərzində 20-25 dollar gəlir götürür. Və b mfiyanın başında duranlar heç də sadə insanlar deyil. Gülnarə Abllayevanın qənatəinə görə, Azərbaycanda uşaqların diləndirilməsi hüquq-mühafizə orqanı əməkdaşlrı tərəfindən himayə olunur:

- Necə olur ki, polislər küçədə tum satan qadına imkan vermirlər, ancaq əlil arabsında şikəst uşağı diləndirməyə imkan verirlər. Polis bunun qarşısın almğa çalışmır, əksinə, şərait yardır.

Millət vəkili isə dilənçi maiyasına rəhbərik ednlər rasında hüquq-mühaizə orqanı və ya digər yüksək təbəqəli insanların rəhbəlik tməsi fikri ilə razılaşmır:

- Bizim təşkilat tərəfindən araşdırma aprılmışdı. O zaman dilənçi mafiyasının əlindən ki qardaşı xilas edə bildik. Amma bu gün kifayət qədər uşaq təşkilatları adı altında fəaliyyət götərən QHT-lər var ki, bu işdə iştirak edirlər.

Gülər xanımın sözlərinə görə, dilənçi mafiasına rəhbərlik edən şəxslər əsasən məhkum olunmuş şəxlədir. Müəyyən insanlar baxımsız və ailə başçısını itirmiş uşaqları dilənçiliyə cəlb edirlər. Uşaq Fondunun sədri hesab edir ki, bunun qrşısını almaq üçün irntensiv tədbirlər planı hazırlanmalı, yiyəsiz uşaqlr üçün gecə evləri tikilməlidir. Onlar üçün sosial xidmətlər nəzərdə tutlmalıdır. Bu işdə hüquq-mühaizə orqanları ilə yanaşı Təhsil, Soial Təminat Nazirliyi, o cüməldən yerli bələdiyyələr birgə əaliyyət gösitərməlidirlər.

Gülnarə Abdullayeva isə daha sərt tədbirlər təklif edir. Onun qənatənə görə, küçədə dləndirilən uşaqlar uşaq evlərinə təhvil verməli, əgər onların validnləri varsa, valideynlik hüququndan məhrum edilməlidirlər.

Amma beynəlxalq təcrübə göstərir ki, alveri ilə mübarizədə sadə üsullar heç də effektli olmur. Represiya metodlarından sonra uşaq alverçiləri dətən daha dqqətli olurlar və digər metolardan itifadə edirlər.

Uşaqlar bizim GƏLƏCƏYİMİZ, həm də KEÇMİŞİMİZDİR. Gəlin nə gələcəyimizi, nə də keçmişimizi yadellirə SATMAYAQ. Çünki keçmişi və gələcəyi olmayanların mövcudluğu da şübhə altındadır.