"Worker" Children...

(Because of financial lack for translation, there is no English version of the text)

"Fəhlə" uşaqlar...  

Bu gün onlar müasir Azərbaycanın ictimai həyatının tərkib hissəsinə çevriliblər

FATİMƏ M.

Məktəbli uşaqların kiçik biznes fəaliyyəti ilə məşğul olmağa başlamaları 90-cı illərin əvvəllərinə təsadüf edir. Həmin vaxtlar uşaqların küçədən keçən maşınları saxlayaraq maşın sahiblərinə şüşə silmək xidmətlərini təklif etmələrinə əvvəlcə təəccüblə yanaşılsa da, sonradan bu, xırda biznes adlandırılmağa başladı. İndi isə 7 yaşdan tutmuş 15-16 yaşa qədər məktəbli uşaqların demək olar ki, bütün xidmət sahələrində fəaliyyət göstərmələrinin şahidi oluruq. Bəlkə də bu yaşda olan uşaqların yaşlarına uyğun göstərdikləri əmək fəaliyyəti normal olardı, əlbəttə ki, əgər onların əməyi istismar olunmasaydı. Daha az əməkhaqqı verib, daha çox gəlir əldə etmək istəyən sahibkarlar bu gün uşaq əməyindən geniş istifadə etməyə çalışırlar. Artıq "fəhlə" uşaqlar müasir Azərbaycanın ictimai həyatının tərkib hissəsinə çevriliblər. Uşaq əməyinin istismarı getdikcə müasir Azərbaycanda adi hala çevrilir. Çünki onların əməyi daha ucuz satılır. Yaşlı və ya cavan adamı uşaqlara verilən cüzi məbləğ pul qane etmir. Ystəlik, gün ərzində uşağın hansısa yemək tələbatını ödəməklə də onu çox ağır fiziki işə cəlb etmək olur.

Azərbaycanın da qoşulduğu bütün beynəlxalq konvensiyalara əsasən 15 yaşına qədər uşaqların əməyindən istifadə qadağan edilib. Yaşı 15-dən yuxarı olan uşaqlar isə onların sağlamlığına zərər yetirə bilməyən işlərdə çalışa bilərlər. Hüquqşünas Aydın Kərimovun sözlərinə görə, bütün beynəlxalq konvensiyalarda nəzərdə tutulur ki, heç bir əmək növü uşağı məktəbdən kənarlaşdırmamalıdır.

Uşaq əməyi istismar olunursa, deməli, dövlət öz gələcəyinin təminatını zəif qurub

Hazırda isə paytaxtda və regionlarda bu qaydalara riayət edilmir. Aparılan tədqiqatlar göstərib ki, Azərbaycanda belə bir vəziyyət mövcuddur. Doğrudan da çox hallar olub ki, uşaqlar elə işlərə cəlb ediliblər ki, bu, onların sağlamlığına və yaxud müəyyən sahədə onların inkişafına təsir göstərir. Aydın Kərimovun sözlərinə görə, beynəlxalq konvensiyalarda 14 yaşına qədər uşaqların işləməsi ümumiyyətlə qadağan edilib: "14 yaşından yuxarı uşaqların isə tətil dövründə çox yüngül işlərdən istifadə etmələrinə icazə verilib. Onların əməyindən ağır işlərdə, kimya sahəsində və s. istifadə edilməsi qadağandır. Uşaq əməyindən istifadəyə əsasən 16 yaşdan sonra icazə verilir. Bu yaşdan sonrakı yaş dövründə olan uşaqlara yenə də müəyyən qanuni məhdudiyyətlər var. Onlara ağır yüklərin qaldırılması, ağır işlər, gecə növbəsində işləmək üçün müəyyən güzəştlər nəzərdə tutulub. Bu isə mütləq valideynin razılığı ilə olmalıdır". A.Kərimov onu da bildirdi ki, bütün cəmiyyətlərdə, xüsusən də keçid dövründə olan cəmiyyətlərdə uşaq əməyinin istismarı hallarına təsadüf edilir: "Cəmiyyətin gücü, qüdrəti, dövlətin də qabiliyyəti onda olur ki, uşaq əməyindən istismara qarşı mübarizə mexanizmləri hazırlanır. Təbii ki, bu gün uşaq əməyinin istismarı ilə bağlı sahibkarlıq fəaliyyəti sahəsində, tikintidə, digər sahələrdə aparılan işlər elə qurulub ki, orada əməyin uçotu dəqiq aparılmır. Hər bir dövlətin qabiliyyəti öz əlillərinə, qadınlara və uşaqlara olan münasibəti ilə ölçülür. Uşaqlar istismar olunursa, deməli, dövlət öz gələcəyinin təminatını zəif qurur. Bu baxımdan, dövlət orqanları da, bu işlərə nəzarət etməli orqanlar da məsələyə nəzarət etməlidir".

Bəs Azərbaycanda uşaq əməyi harada istifadə edilir? Aparılan tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilib ki, ölkəmizdə uşaq əməyindən daha çox aqrar sektorda istifadə olunur. Regionlarda uşaq əməyindən birinci növbədə pambıq plantasiyalarında, tütün, çay olan rayonlarda və daha çox kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində istifadə olunur.

Bazar və uşaqlar 

Azərbaycanda uşaq əməyinin istifadə olunduğu daha bir yer bazarlardır. Bazarlarda aparılan müşahidələrə əsasən məlum olub ki, 7 yaşdan 17 yaşa qədər uşaqlar burada ya kiçik ticarətlə, ya da yük daşımaqla məşğuldur. Kiçik ticarətlə məşğul olanlar o qədər də fiziki güc sərf etmirlər. Onlar ya bir balaca stol arxasında xırda alverlə məşğul olur, ya da hansısa satıcıya kömək edirlər. Amma qazandıları pulun hamısı heç də onlara çatmır. Burada istər-istəməz uşağın hüququ pozulur. Qeyd edək ki, 12 yaşdan yuxarı uşaqlar əsasən hamballıqla məşğul olurlar. Kimlərinsə yüklərini daşıyırlar, onun müqabilində əməkhaqqı alırlar. Müşahidə apardığımız "Həsimi" bazarı adlandırılan ticarət sahəsi şəhərdə ən ucuz qiymətləri olan bazarlardandır. Buranın vəziyyətinə gəlincə, qeyd edək ki, palçıqlı və bir qədər natəmizdir. Bütün gününü bu şəraitdə keçirən onlarla uşaq alıcılara öz xidmətlərini təklif edir. Onlardan biri ailəsi ilə Gəncədən Bakıya köçmüş Elvin adlı oğlandır. Elıin söhbət əsnasında bildirdi ki, artıq bir neçə ildir ki, bu bazarda işləyir. Özü isə hamıya, istər yaşlılara, istərsə də cavan adamlara kömək edir, əlbəttə ki, haqqı ilə. Gündəlik qazancından hələ ki razıdır. Özünün dediyi kimi, gün ərzində 2 "şirvan" - 2 "şirvan" yarım pul qazanır. Onu işləməyə məcbur edən valideynlərinin xəstə olması və işləyə bilməmələridir. Məktəbə gedib - getməməsi ilə maraqlandıqda dedi ki, səhərlər məktəbə gedir, axşamlar isə burada işləyir. Hazırda 8-ci sinifdə təhsil alır. 

Beləliklə, uşaqlarla apardığımız söhbətlər və müşahidələrimiz nəticəsində bu qənaətə gəldik ki, balaca "fəhlələr" heç də məktəbdə oxuyub təhsil almaq əvəzinə özləri işləyib çörəkpulu qazanmaq həvəsində deyillər. Bu mövzuda söhbət etdiyimiz "Uşaq birliyi"nin sədri Kəmalə Ağayevanın sözlərinə görə, uşaqların böyük əksəriyyəti özlərini yaşatmaq məqsədi ilə işləyirlər: "Onlar maşın şüşələri silirlər, xırda alverlə məşğul olurlar. Müşahidə aparmışam ki, uşaqlar bunu öz istəkləri ilə etmirlər. Onların hamısı oxumaq istəyindədirlər. Məktəbə getmək, təhsil almaq bu uşaqların əksəriyyətinin ən böyük arzusudur. Çox acınacaqlı haldır ki, ailə də, uşaqlar da normaldır, ancaq onlar məktəbdə təhsil almaq əvəzinə erkən yaşlarından qazanc əldə etmək üçün bazara, dükana göndərilirlər. Hesab edirəm ki, bizim imkanlı ailələr onlara dəstək olmalıdır. Bizim gələcəyimiz məhz təhsilli uşaqların əlindədir".

Yazı "Paytaxt Sabah" qəzetində Yanvar  2006-ci ildə dərc olunub